آيا تلاوت سه بار سوره اخلاص ما را از ختم قرآن بي نياز مي گرداند
اين مسئله که تلاوت سوره اخلاص اجر و ثواب زيادي دارد، آنگونه که شما بيان کرديد، نيست! بعبارتي شما
حديث را دقيق بيان نکرديد؛ پيامبر صلي الله عليه وسلم صراحتا نفرمودند که سه بار تلاوت سوره اخلاص
يعني ثواب ختم قرآن! بلکه فرمودند که سوره اخلاص معادل يک سوم قرآن است؛ چنانکه در حديث آمده که
رسول خدا صلي الله عليه وسلم فرمودند: «أَيَعْجِزُ أَحَدُكُمْ أَنْ يَقْرَأَ فِى لَيْلَةٍ ثُلُثَ الْقُرْآنِ؟» قَالُوا: وَكَيْفَ يَقْرَأُ ثُلُثَ
الْقُرْآنِ؟ قَالَ: «(قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ) يَعْدِلُ ثُلُثَ الْقُرْآنِ». وفي روايةٍ «إِنَّ اللَّهَ جَزَّأَ الْقُرْآنَ ثَلاَثَةَ أَجْزَاءٍ، فَجَعَلَ قُلْ هُوَ
اللَّهُ أَحَدٌ جُزْءًا مِنْ أَجْزَاءِ الْقُرْآنِ». صحيح مسلم.
يعني: «آيا يکي از شما نميتواند در يک شب، يک سوم قرآن را بخواند؟ صحابه عرض کردند: چگونه يکي
از ما ميتواند يک سوم قرآن را بخواند؟ فرمود: «سوره اخلاص برابر با يک سوم قرآن ميباشد». و در
روايتي آمده که فرمود: «خداوند عزوجل قرآن را به سه بخش تقسيم نموده است و سورة اخلاص يکي از
بخشهاي سهگانة قرآن ميباشد».
و علماي بزرگوار اسلام فرموده اند: زيرا تمام قرآن كريم، شرح و بيان اصولي است كه در اين سوره به
اجمال ذكر شده است و نيز از آنروي كه اصول عام و كلي شريعت اسلام سه چيز است: توحيد، بيان حدود
واحكام و بيان اعمال و اين سوره به تنهايي عهدهدار بيان توحيد و تقديس حق تعالي گرديده است.
"انورالقرآن".
اما ممکن است کسي (مانند سوال کننده) بگويد: اگر تلاوت سوره اخلاص معادل يک سوم قرآن است؛ پس
قرائت سه بار آن ثواب کل قرآن را دارد، لذا از قرائت ديگر سوره ها بي نياز مي شويم!
سوال مشابهي از علماي هيئت دائمي افتاء شد که ما در اينجا سوال و جواب مذکور را بيان مي کنيم:
سوال: اگر قرائت سه بار سوره اخلاص معادل ثواب قرائت قرآن است، آيا اگر مسلماني تلاوت قرآن را ترک
کند و تنها اين سوره را بخواند، گناهکار خواهد شد؟
پاسخ دادند: «در حديثي از پيامبر صلي الله عليه وسلم ثابت شده که سه بار فرمودند: « الدين النصيحة»
يعني: «دين، نصيحت است»، به ايشان گفتند: نصيحت براي چه کسي اي رسول خدا؟ فرمود: «لله ولكتابه
ولرسوله ولأئمة المسلمين وعامتهم» يعني: نصيحت براي خدا و براي کتابش و رسولش و براي ائمه
مسلمانان و عموم مردم.
و نصيحت براي کتاب خداوند؛ بوسيله تلاوت آن و تدبر در آياتش و پند گرفتن از مواعظ آن و تجاوز نکردن
از حدود آن بوسيله اطاعت از اوامر خدا و دوري از نواهي آن حاصل مي شود.
و ترديدي نيست که اکتفا به قرائت سوره اخلاص بتنهايي بدون تلاوت ديگر سوره هاي قرآن، موافق با
نصيحت براي کتاب خدا نيست، و کسي که تنها آن سوره را بخواند نمي تواند به: نصايح، و افزايش ايمان (
در اثر تلاوت قرآن)، و آشنايي با احکام حلال و حرام و واجب و مسنون و مکروه آن، و نيز مزين شدن به
ادب و اخلاق قرآني دست يابد. و کوتاهي يک مسلمان در اين موارد بعنوان مجازات وي بخاطر ترک تلاوت
قرآن کافيست! ]يعني کسي که تلاوت قرآن را ترک کند، از اين موارد محروم خواهد شد و خود را مستحق
سرزنش مي کند[ و پيامبر صلي الله عليه وسلم با وجود آنکه فضيلت اين سوره را مي دانستند که برابر يک
سوم قرآن است، و بدون شک بر اجر و ثواب بيشتر از ما حريص تر و مشتاق تر بودند، اما تنها به تلاوت
اين سوره اکتفاء نکردند، بلکه ديگر سوره ها را نيز تلاوت مي کردند و بر آن مداومت داشتند، و خداوند
تبارک و تعالي فرموده اند: « لَقَدْ كَانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ» الأحزاب/21 . يعني: «براستي که در
سيرت و روش رسول خدا براي شما الگو و سرمشق خوبي است».
وبالله التوفيق. وصلى الله على نبينا محمد، وآله وصحبه وسلم" انتهى .
شيخ عبد الرزاق عفيفي ، شيخ عبد الله بن غديان ، شيخ عبد الله بن منيع .
"فتاوى اللجنة الدائمة" (4/29-30) .
همانگونه که در فتواي هيئت دائمي افتاء ذکر شده؛ پيامبر صلي الله عليه وسلم تنه به تلاوت سوره اخلاص کفايت نکردند، و هيچگاه به اصحابش نفرمودند که بجاي تلاوت و ختم قرآن، تنها سه بار سوره اخلاص را
بخوانيد! و ما نيز بايد تابع سيرت و سنت نبوي و يارانش باشيم و خود را از قرائت سوره هاي مختلف قرآن –
که هريک دربرگيرنده مواعظ و نصايح و قواعد شرعي است – محروم نکنيم تا خداي متعال قلب ما را مملو
از نور هدايت کند، و با شناخت آيات خداوندي، راه مستقيم وي را بيابيم و بر آن قدم برداريم.
ابن عمر رضي الله عنه ميگويد : رسول الله صلي الله عليه وسلم فرمود: «يُقَالُ لِصَاحِبِ الْقُرْآنِ إذا دَخَلَ
الْجَنَّةَ اقْرَأْ وَارْقَ وَرَتِّلْ كَمَا كُنْتَ تُرَتِّلُ فِى الدُّنْيَا فَإِنَّ مَنْزِلَتَكَ عِنْدَ آخِرِ آيَةٍ تَقْرَؤُهَا».
«هنگامي که صاحب قرآن، وارد بهشت شود، به او ميگويند: قرآن بخوان و بالا برو همان گونه که در دنيا
با ترتيل، قرآن ميخواندي؛ زيرا منزلت تو نزد آخرين آيهاي است که آن را تلاوت ميکني». روايت احمد با
سند صحيح و "صحيح سنن أبي داود".
پس هرکس سوره هاي بيشتري از قرآن را حفظ و تلاوت کند، منزلت وي نيز در قيامت بالاتر خواهد رفت،
اما کسي که تنها به حفظ و تلاوت يک سوره اکتفاء کند، از اين فضل محروم مي ماند، جدا از اينکه از
بسياري از معارف قرآني بي نصيب مي ماند.
أبوموسي أشعري رضي الله عنه ميگويد: رسول الله صلي الله عليه وسلم فرمود: «مَثَلُ الْمُؤْمِنِ الَّذِى يَقْرَأُ
الْقُرْآنَ كَمَثَلِ الأُتْرُجَّةِ، رِيحُهَا طَيِّبٌ وَطَعْمُهَا طَيِّبٌ، وَمَثَلُ الْمُؤْمِنِ الَّذِى لاَ يَقْرَأُ الْقُرْآنَ كَمَثَلِ التَّمْرَةِ لاَ رِيحَ لَهَا
وَطَعْمُهَا حُلْوٌ، وَمَثَلُ الْمُنَافِقِ الَّذِى يَقْرَأُ الْقُرْآنَ مَثَلُ الرَّيْحَانَةِ، رِيحُهَا طَيِّبٌ وَطَعْمُهَا مُرٌّ، وَمَثَلُ الْمُنَافِقِ الَّذِى لاَ
يَقْرَأُ الْقُرْآنَ كَمَثَلِ الْحَنْظَلَةِ، لَيْسَ لَهَا رِيحٌ وَطَعْمُهَا مُرٌّ». صحيح بخاري و مسلم.
يعني: «مؤمني که قرآن ميخواند و به آن، عمل ميکند مانند ترنجي است که طعم خوبي دارد و هم از بوي
خوشي برخوردار است. و مؤمني که قرآن نميخواند ولي به آن، عمل ميکند مانند خرمايي است که طعمش
شيرين است ولي بويي ندارد. و مثال منافقي که قرآن ميخواند، مانند ريحاني است که بويش خوب ولي
طعمش تلخ است. و مثال منافقي که قرآن نميخواند، مانند حنظله است که هم طعمش تلخ يا ناپاک است و هم
بوي تلخي دارد».
پس هرآنکس کتاب خدا را بيشتر تلاوت کند، بر علم و آگاهي وي نسبت به شريعت خداوند بيشتر مي شود، و
هرکس علم و آگاهي او بيشتر شود، عملش بيشتر خواهد شد، و به هدايت نزديکتر مي شود.
نکته ي مهم ديگري که بايد مد نظر داشت؛ اينست که مابين (جزاء) و (إجزاء) تفاوت است، جزاء يعني اجر
و پاداشي که خداي متعال بابت عبادت و طاعتش مي دهد، و إجزاء يعني چيزي را کفايت کردن بجاي ديگري
و بي نياز شدن از آن.
و درست است که قرائت سوره اخلاص ثواب و پاداش (جزاء) يک سوم قرآن را دارد (جزاء قراءة ثلث القرآن)، ولي جايگزين قرائت يک سوم از قرآن نمي شود و تلاوت آنرا بي نياز نمي گرداند (لا تجزئ عن ثلث القرآن).
و لذا – بعنوان مثال – اگر کسي نذر کند که يک سوم قرآن را تلاوت کند، او نمي تواند تنها با قرائت سوره
اخلاص به نذرش وفا کند! زيرا قرائت سوره اخلاص در ثواب و پاداش معادل يک سوم قرآن است نه در
إجزاء و تلاوت يک سوم قرآن..
و يا بعنوان مثال کسي که در نمازش سه بار سوره اخلاص را بخواند، اين سه بار قرائت جايگزين خواندن
سوره فاتحه در نمازش نمي شود، با وجود آنکه به وي اجر و پاداش تلاوت کامل قرآن داده مي شود ولي باز
بر وي واجب است که سوره فاتحه را در نمازش بخواند، زيرا جايگزين تلاوت فاتحه در نماز نمي شود.
مثال ساده ديگر براي فهم فضيلت سوره اخلاص:
در حديث صحيح از پيامبر صلي الله عليه وسلم وارد شده که اجر و ثواب نماز در مسجدالحرام معادل يکصد
هزار نماز در ديگر مساجد است، آيا با اين حساب کسي از اين حديث چنين برداشت مي کند که: نيازي به
خواندن نماز در طول ده ها سال نيست! زيرا خواندن يک نماز در مسجدالحرام معادل صد هزار نماز است؟!
پس اگر يک نماز در مسجد الحرام خوانده شود، ديگر نيازي به خواندن ساير نمازها نيست!
درحاليکه اين فهم و برداشت را هيچکسي از اين حديث نمي کند، بلکه چنين مي فهمد که خواندن نماز در
مسجدالحرام فضيلت زيادي دارد و لذا مي کوشد که در آن مکان نماز بگذارد، اما ساير نمازهايش را ترک نمي کند.
تلاوت سوره اخلاص نيز همينگونه است؛ يعني کسي نمي تواند بگويد: قرائت سه بار سوره اخلاص مرا از
قرائت کل قرآن بي نياز مي گرداند، زيرا اجر هر بار تلاوت آن معادل يک سوم قرآن است. بلکه بايد چنين
بفهمد که تلاوت اين سوره کوچک را نبايد دست کم و کوچک شمرد، بلکه بر تلاوت آن حريص باشد و هر
شب آنرا بخواند تا اجر و ثواب زيادي نصيب خود نمايد، و اين براستي فضل الهي است که اين عبادت آسان
را براي ما پر ارزش کرده است ولله الحمد.
پس هر مسلماني بايد نسبت به تلاوت و حفظ قرآن و تمامي سوره هاي آن مبادرت ورزد و از سستي و تنبلي
بدور باشد، و اگر قرار باشد تمام مسلمانان بجاي قرائت قرآن تنها به تلات سه بار سوره اخلاص کفايت کنند،
در آنصورت قرآن مهجور خواهد شد و قطعا هدف شارع حکيم و پيامبر صلي الله عليه وسلم هيچگاه مهجور
شدن قرآن نبوده است.
و پيامبر صلي الله عليه وسلم در روز قيامت از امت خود بخاطر مهجور ساختن قرآن شکايت مي کند. «وَقَالَ
الرَّسُولُ يَا رَبِّ إِنَّ قَوْمِي اتَّخَذُوا هَذَا الْقُرْآنَ مَهْجُورًا» (فرقان 30). يعني: و پيامبر ميگويد: «پروردگارا! قوم
من اين قرآن را رها نموده و از آن دوري كردهاند».